Hoe rekent een menstruatiekalender? De kalendermethode, van Ogino tot nu

Je wilt weten wanneer je volgende menstruatie komt, of wanneer je eisprong ongeveer is. Een menstruatiekalender rekent dat in een paar tellen uit. Achter die paar tellen zit een ontdekking van bijna honderd jaar oud, van een Japanse en een Oostenrijkse arts die allebei, los van elkaar, hetzelfde zagen.

Hier lees je hoe de kalender rekent, waar de regels vandaan komen en wat nieuw onderzoek eraan heeft toegevoegd.

Hoe rekent de menstruatiekalender je volgende menstruatie uit?

Je vult twee dingen in: de eerste dag van je laatste menstruatie en hoe lang je cyclus meestal duurt. Een cyclus loopt van de eerste dag van je menstruatie tot de dag voor de volgende. Bij de meeste vrouwen is dat 21 tot 35 dagen ¹.

Met die twee getallen rekent de kalender vier dingen uit. In dit voorbeeld begon je menstruatie op 1 maart en duurt je cyclus 28 dagen.

Vul je meer startdatums in, dan rekent de kalender met je eigen gemiddelde. Wisselt je cyclus wat, dan laat hij een periode zien in plaats van één dag. Dat past beter bij hoe een lichaam werkt: wat normaal is, verschilt per vrouw en kan in je leven veranderen ¹.

Waarom ligt je eisprong 14 dagen voor je menstruatie?

Dat is de kern van de kalendermethode, en het is minder vanzelfsprekend dan het klinkt. Begin twintigste eeuw zochten artsen de eisprong vanaf de vorige menstruatie. De een noemde dag 7 tot 14, de ander dag 14 tot 16, een derde dag 18,9 ².

De Japanse gynaecoloog Kyusaku Ogino pakte het anders aan. Als chirurg had hij eierstokken in verschillende fases van de cyclus van dichtbij bekeken, en drie jaar lang volgde hij 65 vrouwen met een regelmatige cyclus. Tellen vanaf de vorige menstruatie leverde geen patroon op. Toen telde hij terug vanaf de volgende menstruatie, en ineens klopte alles ².

In februari 1923 schreef hij het op: de eisprong hangt aan de volgende menstruatie, niet aan de vorige. Hij viel volgens Ogino 12 tot 16 dagen ervoor, hoe lang de cyclus ook was. Een jaar later werkte hij het uit in een artikel van 92 pagina's in een Japans vaktijdschrift ².

In Oostenrijk kwam de gynaecoloog Hermann Knaus zelfstandig tot dezelfde ontdekking en publiceerde die in 1929 ³. Knaus zei later zelf dat Ogino hem voor was, maar dat Ogino ruimere grenzen aanhield dan hij ².

Die regel vind je nog steeds in voorlichting. De Belgische site Zanzu, van Sensoa, schrijft dat je menstruatie ongeveer veertien dagen na je eisprong begint ⁴. Thuisarts, de site van de Nederlandse huisartsen, zegt het net zo: na de eisprong word je ongeveer 2 weken later ongesteld ⁵.

Hoe kwam de kalendermethode naar Nederland?

Via de katholieke arts Johannes Smulders. Hij bracht de artikelen van Ogino en Knaus onder een groot publiek ⁷ met een boekje dat in december 1930 verscheen: Periodieke onthouding in het huwelijk. Methode Ogino-Knaus. De belangstelling was enorm. Eind 1934 waren er zeven drukken, samen 26.000 exemplaren, en er kwamen vertalingen in het Duits, Frans en Engels ⁶.

Daarom heet de kalendermethode in het Nederlands ook periodieke onthouding, of de methode Ogino-Knaus. Ze sloeg mede aan omdat de geestelijkheid haar niet verbood ⁷.

Hoe bereken je de uitgerekende datum?

Voor de uitgerekende datum gebruikt de kalender de regel van Naegele. Franz Naegele was een Duitse verloskundige en vanaf 1806 hoogleraar in Heidelberg. Zijn regel: neem de eerste dag van je laatste menstruatie, tel er een jaar bij, haal er drie maanden af en tel er zeven dagen bij. Dat komt neer op ongeveer 280 dagen, of 40 weken ⁸.

Naegele ging uit van een cyclus van 28 dagen. Is jouw cyclus langer, dan komt je eisprong meestal later. Daarom schuift de kalender de datum mee: bij een cyclus van 32 dagen vier dagen later, bij 25 dagen drie dagen eerder.

Goed om te weten: maar 5 van de 100 zwangeren bevallen op de uitgerekende datum zelf. Alles tussen 37 en 42 weken is op tijd. Ben je zwanger, dan stelt je verloskundige de datum vast met de termijnecho ⁹. Die is preciezer dan elke rekensom.

Wat weet onderzoek nu over je vruchtbare dagen?

Ogino en Knaus zagen het goed: de eisprong hangt aan de volgende menstruatie. Onderzoek met veel meer vrouwen laat zien hoeveel speling daarin zit.

• De kans verschilt per dag. In een Amerikaans onderzoek met 221 gezonde vrouwen die zwanger wilden worden, ontstond een zwangerschap alleen na seks in de zes dagen tot en met de eisprong. Vijf dagen ervoor was de kans ongeveer 1 op 10, op de dag van de eisprong zelf ongeveer 1 op 3 ¹⁰.
• Je vruchtbare dagen schuiven. Bij maar ongeveer 30 procent van de vrouwen viel de vruchtbare periode helemaal tussen dag 10 en dag 17. Op elke dag tussen dag 6 en dag 21 was er minstens 10 procent kans om in die periode te zitten. Ook bij een cyclus die meestal regelmatig is, kan het moment moeilijk te voorspellen zijn, schrijven de onderzoekers ¹¹.
• Ook 14 dagen is een gemiddelde. Een analyse van 612.613 cycli uit een cyclus-app vond een gemiddelde cyclus van 29,3 dagen. De tijd van eisprong tot menstruatie liep uiteen van ongeveer 7 tot 17 dagen. Het onderzoek werd betaald door het bedrijf achter die app ¹².

Daarom laat de kalender een schatting met een marge zien. Thuisarts houdt een nog ruimere marge aan: je kunt zwanger worden van 7 dagen voor je eisprong tot 2 dagen erna ⁵. Meer daarover lees je in vruchtbare dagen berekenen.

Kun je met een kalender voorkomen dat je zwanger wordt?

Veel vrouwen vragen het zich af, en de huisartsen zijn er duidelijk over: een kalender is daar niet geschikt voor. Natuurlijke methodes beschermen niet goed tegen zwanger worden, en apps kunnen je eisprong niet betrouwbaar voorspellen ⁵. Artsen schatten dat van de vrouwen die zo'n methode heel precies volgen, meer dan 5 van de 100 toch zwanger worden. Dat is tien keer zo vaak als met de pil of een spiraaltje ⁵.

Dat komt niet door een rekenfout, maar door hoe levend een lichaam is. Langere tijd stress, slecht slapen, ziekte en sommige medicijnen kunnen je eisprong naar een andere dag schuiven ⁵. Ben je niet regelmatig ongesteld, dan is een natuurlijke methode volgens Thuisarts niet geschikt ⁵. Wil je niet zwanger worden, kies dan samen met je huisarts een voorbehoedmiddel dat bij je past.

Onze kalender is er om je cyclus te leren kennen: wanneer je volgende menstruatie ongeveer komt, in welke fase van je cyclus je zit en of er iets verandert.

Zelf uitrekenen

Vul in de kalender de eerste dag van je laatste menstruatie in. Weet je niet hoe lang je cyclus is, laat hem dan op 28 dagen staan en vul na een paar maanden meer startdatums in. Hoe meer echte datums, hoe beter de schatting bij jou past.

Is je cyclus vaak anders, lees dan ook over een onregelmatige cyclus. En benieuwd of de maan meetelt? Lees maan en menstruatie.

Veelgestelde vragen

Hoe bereken ik wanneer ik ongesteld word?

Neem de eerste dag van je laatste menstruatie en tel er de lengte van je cyclus bij op. Begon je menstruatie op 1 maart en duurt je cyclus 28 dagen, dan verwacht je de volgende rond 29 maart. Bij de meeste vrouwen duurt een cyclus 21 tot 35 dagen, en een paar dagen verschil is gewoon.

Wanneer is mijn eisprong?

Gemiddeld ongeveer 14 dagen voor je volgende menstruatie, dus niet 14 dagen na de vorige. Bij een cyclus van 28 dagen valt hij rond dag 14, bij een cyclus van 32 dagen rond dag 18. Het blijft een schatting: de tijd tussen eisprong en menstruatie verschilt van ongeveer 7 tot 17 dagen.

Wat is de methode Ogino-Knaus?

Zo heet de kalendermethode, naar de Japanse arts Kyusaku Ogino en de Oostenrijkse arts Hermann Knaus. Zij ontdekten in de jaren twintig los van elkaar dat de eisprong vastzit aan de volgende menstruatie. In Nederland maakte de arts Johannes Smulders de methode in 1930 bekend onder de naam periodieke onthouding.

Is de kalendermethode betrouwbaar als anticonceptie?

Volgens Thuisarts beschermt de kalendermethode niet goed tegen zwanger worden. Ook als vrouwen hem heel precies volgen, worden er meer dan 5 van de 100 toch zwanger, tien keer zo vaak als met de pil of een spiraaltje. Wil je niet zwanger worden, kies dan samen met je huisarts een voorbehoedmiddel.

Hoe bereken ik mijn uitgerekende datum?

Tel 280 dagen op bij de eerste dag van je laatste menstruatie, of gebruik de regel van Naegele: plus een jaar, min drie maanden, plus zeven dagen. Bij een langere cyclus schuift de datum op. Maar 5 van de 100 zwangeren bevallen op die dag zelf; je verloskundige bepaalt de datum met de termijnecho.